تحلیل محتوایی مجموعه اشعار جلال بقایی نایینی- قسمت ۲۴

شد از این منظره بیدار مرا فکرت خـواب غـرق شد کشتی اندیشه بـه دریای سکون
گفتم این طرفه بنا چیست که با آن عظمت نـز درونش کسی آگـاه بـود نـه ز بـرون…
چیست این صفحه ی تزیین شده با شمس و قمر کش متـون است حواشی و حـواشیش متـون
کیست اندر پس این چرخ خمیده چو کمـان؟ که کمین کــرده و صد شعبده دارد به کمون…
در شناسـایی آن عـاجز و سرگردان است گر کس استـاد ارسطـو شـود و افلاطــون
آنکه عقلش به کمال است همین می داند که بشر سخت در این وهله ذلیل است و زبون
باز روشن شـد و تـاریکی افکار بمانــد شب به روز آمـد و من ماندم و آثار جنون
در این منظومـه تصاویر بکر،موسیقی ،واژگان مناسب ،صـورخیال لطیف و زیبـا و بیـان قـدرتمنـد شاعر سبب سختگی و درخشـان بـودن شعـر شـده است.این منظـومه از نظر هماهنگی تصویرها با یکدیگر و تناسب با فضای شعر قوی است.
شفیعی کدکنی در کتاب” زمینه ی اجتماعی شعر فارسی ” می گوید : نخستین عاملی که در تحرک یا ایستایی تصـویرها می توان تشخیص داد میزان نزدیکی شاعر به تجربه های خاص شعـری است.شاعری که صور خیال خود را از جـوانب مختلف حیات و احـوال گوناگون طبیعت می گیرد،ناگزیر تحرک و پیوند بیشتری با زندگی دارد،زیرا در ساختمان هر تصویر مقدار زیـادی از حرکت و جنبش ،موضوع اصلی گرفته می شود تا به ثبت و ثبات برسـد و قابل نمایش و نمودن گردد.هنگامی که تصویری حاصل شد،آنکه بخواهد تجربه ی شعری خود را از تأمّل در باره ی آن تصویر حاصل کنـد ،هرقـدر بکوشـد که تصویر او زنده و پویا باشد،باز مقدار زیادی از حرکت و جنبش را به طور طبیعی باید از دست بدهد.(۱۳۸۶: ۹۳ )
بقـایی شاعری است که تجربه ی مستقیم زیاد دارد.تصویرهایی که از غروب،شب، بـرف، باران، کبک،سیل و … می دهـد،از تجربه ی مستقیم او سرچشمه می گیرد.همین امر سبب تحرک وپویایی صورت های خیالی او شده است.وی از ارائه ی تصاویر ذهنی خود عاجز نیست و خیلی به ندرت تصاویر شعر خود را از صور خیال پیشینیان می گیرد
در خیال های او نشـانه های تأثیـر اساطیر ایرانی را به ندرت می توان یافت،با وجود این نشانه های فرهنگ ایرانی بر اسلامی غلبه دارد .نظیر :
شکافـد نسیم سحر غنچـه را تـن چـو پهلوی سهراب از تیغ رستم
به بر گیـرد اشجار،رخت ملّــون چو اطفال در عید نوروزی جم(دیوان :۱۳۵)
-پایم به هشت خانـه ی رستم نمـی رسد
گر هفت خوان نهند پی هفتخوان مرا(دیوان :۱۱۸)
یا:در خطاب به دریای خزر می گوید :
تو شاهــد بــزم کاخ کــاووسی تــو ناظــر رزم پــور دستــانی
تو رونق خاک پاک جمشیدی تو چشم و چراغ ملک ساسانی (دیوان :۱۹)
تشبیهات او همراه با حرکت و حیات خاصی است.او گاه یک پدیـده را از چندین زاویه دید، تصویر می کند.به عبارت دیگر از یک پدیـده چندین تصویر گوناگون ارائه می دهد که دلالت بر نبوغ وی می کند. مانند قطعه ی برف(دیوان : ۱۱۹ ) :
ز بس که برف پیاپی به روی بـرف نشست زمین پست تو گـویی به آسمان پیوست
به کوه و دشت و دمن برفی آن چنان بارید که با بلندی هم سطح شـد اراضی پست
به سان پنبــه فروریخت تکه تکه ی برف مگر سجـاف لحـاف فلک ز هم بگسست
بیت مزبور از حیث تصاویر خیالی یک تصویر کاملا بکر و بدیع است.در شعر بقایی برای برخی از عنـاصر طبیعت یا اشیـای دیگر تصویرهایی ساخته شده که هیچ گاه قبلا نبـوده است؛یعنی اجزای تصویری او بدیع است و از قوه ی ذوق شاعر سرچشمه می گیرد.
به جای بـرف دگر هیچ جای ننهاده است اجاره کرده تـو گـویی محیط را دربست
فرو همی جهـد امسال کـوه برف از کـوه به سـان مـاهی لغزنـده از منافـذ شست
اکثر این تصـویر ها تازگی دارد و هنرمنـدانه است.در این تشبیهات، عامل اغـراق اهمیت زیادی دارد .
در قصیده« بحر خـزر» (دیوان : ۱۹)نیز شاعر دریـا را از چنـدین زاویـه تصویر می کند.به عنوان نمونه چند بیتی آورده می شود :
ای بحـر خزر چرا خــروشـانی؟ اندر غلیـان چـو دیگ جـوشانی
این گونـه که در تلاطمی گـویی چون کشور جم دچــار طـوفانی
مستی تو مگر که کف به لب داری مـر اشتـر مست را همـی مـانـی
از چیـست کـه در تـلاطـم دایـم چون زخم خدنگ خورده ثعبانی؟
یــا افعـی حلقــه کـرده انـدامـی هرلحظه به گـرد خـویش پیچانی
زین حمله وری به سوی ساحل ها چونان کـه درنـده شیــر غرّانـی
مـانـا که تـو چشم کشـور مـایــی کز دیـدن حـال ملک گـریـانـی
گـر سمـت شمـال ملـک را قلبـی بـر پیکـر مملـکت تـو شـریانی
بقـایی در مـورد توصیف اشخاص نیز این شیـوه را به کار بـرده است.مثلا در تمجیـد از سعدی و حافظ و وصف آن دو می گوید :
مراست قدرت انجام وصف حافظ و شیخ گـر الکنی به فصاحت سخن کنـد آغاز
چگونه وصف کنم این دو را که گفته شــان یکی است سحر مبین و یکی بزرگ اعجاز
یکـی بـه گفتـن اشعــار دلنشـین ،یکتـا یکی بـه سفتن دُرهای بس ثمین،ممتاز
یکـی سکنـدر عالم گشـای ملک سخـن یکی قلنــدر رمـزآشنـای کـاشف راز

حتما بخوانید :
متن کامل - تحلیل محتوایی مجموعه اشعار جلال بقایی نایینی- قسمت ۴۳

برای دانلود فایل متن کامل پایان نامه به سایت 40y.ir مراجعه نمایید.