بررسی موانع جلب مشارکت صاحبان مشاغل آلاینده در خصوص انتقال این مشاغل به …

مرزبندی صنایع و خدمات شهری و غیرشهری

نکته بسیار مهم از نظر برنامه ریزی و مدیریت شهری این است که همه فعالیت های صنعتی و خدماتی ارتباط ضروری و مستقیم با نظام کالبد فضایی شهر ندارند. در واقع بسیاری از فعالیت های تولیدی و خدماتی، اگرچه به طور غیر مستقیم با حیات شهر مرتبط هستند، ولی می توانند و گاه می یابد در خارج از حوزه کالبدی شهر مستقر شوند. این گونه صنایع مشمول ضوابط عام مکانیابی صنایع و مراکز خدماتی قرار می گیرند که معمولاً مقیاس ملی و فراشهری دارند و بنابراین از حوزه مسئولیت و دخالت مدیریت شهری خارج می شوند. اما مکانیابی و ساماندهی آن دسته از صنایع و خدمات فنی که ارتباط تنگاتنگ و ضروری با حیات و کالبد شهر دارد، وظیفه خاص برنامه ریزی و مدیریت شهری محسوب می شود که هدف نهایی آن انطباق دادن عملکرد صنعت با محیط شهر و نیازهای شهروندان است. از این نظر لازم است که نوعی مرزبندی و تفکیک میان « صنایع غیر شهری » و « صنایع شهری » صورت گیرد، تا چارچوب مسئولیت، حوزه عمل و مداخل برنامه ریزی و مدیریت شهری در زمینه ساماندهی صنایع معلوم و مشخص گردد.
بر پایه ملاحظات فوق، در این مطالعات، قلمرو تعاریف مربوط به فعالیت های تولیدی و خدماتی و دایره شمول پیشنهادات مربوط به ساماندهی آنها، به صورت زیر تدقیق و منظور شده است(فروزانفر, ۱۳۸۵).

طبقه بندی صنایع به دو گروه کلی شهری و غیر شهری :

این تفکیک و دسته بندی، از یکسو، نوع ویژگی های صنایع و خدمات لازم و مفید برای شهر را مشخص می سازد و معیارهای دقیق تری برای تعیین صنایع مجاز و غیرمجاز به دست می دهد و از طرف دیگر وظایف خاص مدیریت شهری در زمینه ساماندهی صنایع و خدمات و نحوه همکاری با دیگر نهادهای مسئول را معلوم می کند. بدیهی است که تأکید اصلی پیشنهادات و توصیه ها معطوف به صنایع و خدمات شهری است.

ترکیب صنایع تولید و خدماتی فنی

بخشی از خدمات مورد نیاز شهروندان به خدمات تعمیراتی و فنی بر می گردد که عملکردی شبیه صنایع وابسته به آن دارند، و از این نظر مشمول ضوابط مکانیابی و ساماندهی صنایع شهری قرار می گیرند. از این گونه خدمات با عناوین مختلف مثل «صنایع خدماتی»، « خدمات صنعتی» و «خدماتی فنی » نام برده می شود که مترادف یکدیگرند. بنابراین اصطلاح کلی «صنایع و خدمات»در این گزارش ها، به طور اعم در معنای «صنایع و خدمات فنی » به کار رفته است(خیرخواه, ۲۰۱۳).

تفکیک سایر فعالیت ها و مشاغل شهری

به جزء صنایع تولیدی شهری و خدمات فنی شهری، سایر فعالیت های شهری ( مشاغل غیر تولیدی و خدمات غیر فنی)، خارج از وظایف این مطالعات به حساب آمده و بنابراین مشمول ضوابط و توصیه های پیشنهادی در این طرح قرار نمی گیرند. بدیهی است که ساماندهی این گونه مشاغل و خدمات، بنا به ماهیت و عملکرد خاص خود، تابع عوامل و ضوابط دیگری است که به نظامات و مطالعات دیگر نیاز دارد(خیرخواه, ۲۰۱۳).

صنایع مجاز و غیر مجاز

معیارهای تفکیک صنایع مجاز و غیر مجاز :
با توجه به مبانی توسعه پایدار شهری، امروزه اصل پذیرش صنایع در شهر و انطباق دادن آن با منافع عمومی شهر و شهروندان، مورد قبول عموم برنامه ریزان قرار گرفته، ولی این امر به گزینش صنایع مناسب و نظارت دقیق نیاز دارد. صنایع اصولاً بسیار متنوع هستند و اثرات گوناگونی برای شهر و شهروندان ایجاد می کنند. بنابراین برای تعیین صنایعی که می توانند در شهر مستقر شوند ( صنایع مجاز)، و تفکیک صنایعی که نمی توانند در محدوده شهر حضور داشته باشند ( صنایع غیر مجاز) باید از معیارها و شاخص های گوناگون مدد گرفت. از دیدگاه برنامه ریزی و مدیریت شهری، رویکرد تک بعدی و استفاده از معیارهای صرفاً اقتصادی یا زیست محیطی، برای تشخیص و تفکیک صنایع مجاز و غیر مجاز کافی نیست و به شاخص های ترکیبی و معیارهای چندگانه نیاز دارد. به طور کلی، می توان معیارهای لازم و مناسب برای تعیین صنایع مجاز و غیر مجاز را به سه دسته تقسیم کرد :
الف- معیارهای زیست محیطی
ب- معیارهای اقتصادی – اجتماعی
پ- معیارهای کالبدی – فضایی
در حال حاضر سازمان حفاظت محیط زیست ایران مجموعه مقرراتی زیر عنوان « ضوابط و معیارهای استقرار صنایع و مراکز خدماتی» تدوین کرده که بر اساس آن انواع گروه های مجاز و غیر مجاز صنایع تعیین شده است. در این مقررات، مجموعه صنایع و مراکز خدماتی به گروه تقسیم گردیده و برای هر کدام از آن ها ضوابط مکانیابی ارائه شده است. طبق این ضوابط ۳ گروه از ۶ گروه می توانند با رعایت حریم و فاصله در « محدوده مصوب شهری» یا « حریم زیست محیطی » مستقر شوند. ضوابط سازمان محیط زیست، اصولاً بر مبنای شاخصهای صرفاً زیست محیطی تهیه شده و بنابراین ملاحظات اقتصادی- اجتماعی و کالبدی- فضایی در آن ها ملحوظ نگردیده است.
بنابراین در مطالعات حاضر، با توجه به اهداف مورد نظر، علاوه بر پذیرش ضوابط اعلام شده از طرف سازمان حفاظت محیط زیست، سعی شده است که معیارهای جامع تری برای تفکیک صنایع مجاز و غیر مجاز ارائه گردد، به نحوی که در آن ها علاوه بر شاخص های زیست محیطی، معیارهای اقتصادی- اجتماعی و کالبدی نیز رعایت شده باشد(فرنهاد, ۱۳۸۱).

حتما بخوانید :
سنخ شناسی نظریات مربوط به مفهوم طبقه در ایران، حوزه ها ی گسترده ای ...

گروه بندی صنایع مجاز و غیر مجاز

با توجه به ملاحظات، اقدام به هر نوع مکانیابی و ساماندهی صنایع شهری، مستلزم به کار گرفتن معیارهایی است که وظیفه تدوین آن ها به عهده نهادهای مختلف شهرسازی، محیط زیست و مدیریت شهری می باشد. در حال حاضر، علاوه بر ضوابط و مقرارت موجود، لازم است که با تکمیل و اصلاح مقررات محیط زیست، شهرسازی و شهرداری، معیارها و شاخص های دقیق تر و جامع تری برای شناسایی و تفکیک صنایع مجاز و غیر مجاز، تدوین گردد.
با وجود این، با در نظر گرفتن اهداف این مطالعات، می توان بر اساس معیارهای سه گانه ( زیست محیطی، اقتصادی- اجتماعی) انواع و گروه های اصلی « صنایع غیر مجاز » و « صنایع مجاز » را به صورت جدول پیوست دسته بندی و معرفی کرد. البته در بخش معرفی الگوها و معیارهای ساماندهی برای گروه های مختلف صنایع، شاخص های ویژه هر گروه در حد ممکن معرفی شده است(مهدیزاده, ۱۳۷۹).

شاخص های استقرار صنوف در شهر

در مورد صنایع دیگری که امکان حضور آنها در شهر وجود دارد، لازم است با توجه به شاخص های خاص و وضعیت شهر، تصمیم گیری و برنامه ریزی نمود. شاخص های تعیین صنایع قابل استقرار در شهر شامل موارد زیر است:

  • فضای مورد نیاز
  • نوع تولیدات
  • نوع صنعت
  • میزان بهره برداری از تأسیسات شهری
  • میزان دامنه برد تولیدات
  • تعداد کارگاه واحد صنعتی در شهر
  • نوع وسائط حمل و نقل و زمانهای حمل
  • جانشینی عوامل تولید
  • ارتباط صنایع با یکدیگر

قابل ذکر است که کلیه موارد فوق، پس از مسأله آلایندگی صنایع قرار دارد. به این مفهوم که نخست میزان آلودگی صنایع مدنظر قرار می گیرد و چنانچه از نظر قوانین مربوط به محیط زیست این صنایع اجازه استقرار در شهر یافتند، می توان در چارچوب این شاخص ها به تعیین و دسته بندی آنها پرداخت(یاری, ۲۰۱۱).

فضای مورد نیاز

شاخص فضای اشغال شده توسط این صنایع، نخستین و با اهمیت ترین شاخص هاست. میزان اشغال فضا توسط این فعالیت ها تا چه حد بلامانع است؟ پاسخ این سؤال از جنبه مباحث اقتصاد خرد بستگی به نوع تولید و تولید نهایی و هزینه نهایی ناشی از بسط فضای تولید دارد و این امر می بایست توسط صاحبان این صنایع بررسی شود. ولی از نظر شهری، فضای این کارگاه ها تا جایی که مزاحمتی برای زندگی شهری ایجاد نکند، می تواند گسترش یابد.

فعالیت اقتصادی شهر و نقش صنایع در آن

هر چه صنایع شهر نقش اساسی تری در روند فعالیت های اقتصادی شهر داشته باشند، دور کردن آنها از شهر هزینه های بیشتری را تحمیل می کند. گاه شهری به واسطه داشتن این صنایع، جذب کننده سرمایه های خارج از شهر است و این سرمایه به روند فعالیت گسترش خاصی می دهد و خارج کردن صنایع از آن، نتیجه ای جز کاهش توان اقتصادی در پی ندارد. میزان ارتباط این صنایع با دیگر فعالیت های شهر و بازار شهر نیز می تواند به عنوان یکی از شاخص های ساماندهی در نظر گرفته شود(خیرخواه, ۲۰۱۳).

تعداد کارگاه و صنعت در شهر

جهت خروج صنایع از شهر، رسیدن تعداد کل کارگاه های یک نوع صنعت و یا رسیدن کل کارگاه ها در صنایع مختلف تا یک سقف معین که بتواند پاسخ گوی هزینه های انتقال باشد ضروری است. این سقف را می توان مرز تشکیل صنف، که در چارچوب قانون مربوطه مفروض است و یا بنا به عرف به آن عمل می شود، قرار داد. در غیر این صورت، اولاً کارگاه ها توان سرمایه گذاری محدودی جهت احداث منطقه جدید ( از نظر پرداخت هزینه های آماده سازی و تأسیسات) ندارند، ثانیاً از نظر هزینه های عمومی نیز این نوع ساماندهی ( خروج شهر) مقرون به صرفه نیست.

ارتباط صنایع با یکدیگر

چنانچه ارتباط نیرومندی بین صنایع و تولیدات مختلف و دیگر عوامل متفاوتی که در جانمایی آنها در شهر موثر است؛ وجود داشته باشد، جابه جایی هر کدام از این صنایع می تواند اثری منفی در کل فعالیت های آنها در شهر داشته باشد. لذا لزوم شناخت ارتباطات بین صنایع توسط برنامه ریز و مجری نیز جزو موارد مهم به شمار می رود که در ساماندهی به صورت تجمیع، می بایست مورد توجه قرار گیرد.
در تعریف ساماندهی صنایع و خدمات شهری آمده است که ساماندهی به معنای بررسی و شناخت ویژگی ها و مشخصه های شهر و ارتباط آنها با مسائل شهری و ارائه الگوی پیشنهادی در جهت رفع آلودگی و مزاحمت صنایع و مشاغل است. در ساماندهی، شناخت روابط ماهوی پدیده مورد بررسی اهمیت اساسی دارد. ساماندهی به دنبال تأسیس و ایجاد چیزی نیست بلکه هدف آن اصلاح مناسبات وضع موجود و چیدمان دوباره پدیده و مطلوب کردن شرایط موجود است(سلطانی, ۱۳۷۱)

سلسله مراتب عملکردی صنایع و خدمات فنی

همان طور که اشاره شد، کاربری های شهری برحسب مقیاس عملکردی و نوع تقاضا برای کاربری، به
سه دسته کلی تقسیم می شوند:

دانلود متن کامل پایان نامه در سایت jemo.ir موجود است