اخلاق در بوستان- قسمت 11

در بیشتر آثار منظوم کهن فارسی، موضوع خداپرستی و بحث صفات جلال و جمال خداوند به گونه ای هنرمندانه مطرح شده و شاعران موحد و حقیقت جوی گذشته، با اعتقاد به این که: «اول العلم معرفة الجبار» بر اصل و آغاز دانش ورزی اشارتها و تاکیدها کرده و با بهره ورزی از سرمایه بلاغت خویش به اثبات وجود پروردگار و توصیف مظاهر صنع او و بیان نظم و عظمت جهان هستی پرداخته و به رغم شیوه های خشک فلسفی و کلامی، با تنوعی دلپذیر و نحوه ای که هم خردها را ارضا می کند و هم احساسات پاک را برمی انگیزد، افکار خویش را درباره آفریدگار جهان و اهداف آفرینش به زیباترین تعبیرات به نظم کشیده اند.
از ویژگیهای آثار گذشتگان ما که حاصل اعتقاد راسخ آنان به خداوند است این کلام ارزنده پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله می باشد که فرمود: «کل امر ذی بال لم یبدء فیه ببسم الله فهو ابتر» (سیوطی: 1354: 6285-6284) .
هر کار مهمی که با نام خداوند آغاز نشود ناقص و ناتمام خواهد بود. مشاهده می شود که همه شاعران حقیقت جوی و از آن جمله سعدی شیرازی آثار خود را با یاد و نام مبارک خدا و ستایشهای حکمت آمیز آغاز کرده است: به نام خدایی که جان آفرید سخن گفتن اندر زبان آفرید خداوند بخشنده دستگیر کریم خطابخش پوزش پذیر (سعدی، 1363 : 33) .
شیخ اجل سعدی شیراز، به رهبران اسلام، بویژه امیرمؤمنان امام علی علیه السلام تاسی می کند؛ امام بزرگواری که خود یکه تاز میدان ادب و سخنوری است و دیباچه نهج البلاغه شریفش با چنین کلماتی نغز در ستایش خداوند و وصف نعمتهای بیکران او آغاز شده که «الحمدلله الذی لایبلع مدحته القائلون ولایحصی نعمآءة العادون… سپاس خداوندی را سزاست که ستایش گویندگان تا آخرین حد مبالغه وصف کمالش را کفایت نکند و روزی خواران از شمارش نعمتهای بی پایانش عاجز باشند و هر چه کوشند، یک از هزار آنها را سپاس نتوانند… سعدی در شعر زیر شاهکاری خلق کرده که از لحاظ زیبایی و شکوهمندی چونان تابلوهایی نفیس و رنگین است که نقاشی هنرمند با قلم سحار خود بدانها جان بخشیده و در معرض دید صاحبدلان هوشیاری قرار داده است که در نظرشان «هر ورقی دفتری است معرفت کردگار : آن صانع قدیم که بر فرش کائنات چندین هزار صورت الوان نگار کرد ترکیب آسمان و طلوع ستارگان از بهر عبرت نظر هوشیار کرد بحر آفرید و بر و درختان و آدمی خورشید و ماه و انجم و لیل و نهار کرد الوان نعمتی که نشاید سپاس گفت اسباب راحتی که نشاید شمار کرد از چوب خشک میوه و در نی شکر نهاد وز قطره دانه درر شاهوار کرد مسمار کوهسار به نطغ زمین بدوخت تا فرش خاک بر سر آب استوار کرد اجزای خاک مرده به تاثیر آفتاب بستان میوه و چمن و لاله زار کرد توحیدگوی او نه بنی آدمند و بس هر بلبلی که زمزمه بر شاخسار کرد … لال است در دهان بلاغت زبان وصف از غایت کرم که نهان آشکار کرد (سعدی، 1340 : 699) .
به ایثار، مردان سبق برده اند نه شب زنده داران دل مرده اند کرامت جوانمردی و نان دهی است مقالات بیهوده طبل تهی است به معنی توان کرد دعوی درست دم بی قدم تکیه گاهی است سست (بوستان (سعدی ، 1340 : 89)
گرامی داشت عقل، علم و عمل
عقل، علم و عمل سه سرمایه گرانبها هستند که انسان با کاربرد و بهره برداری صحیح آنها راه تکامل و ارتقای معنوی و مادی خویش را هموار می سازد و سعادت دنیا و آخرتش را تامین می کند.از دیگر مضامین ارزنده معنوی موجود در اشعار سعدی، گرانمایگی عقل و علم و عمل از دیدگاه این شاعر فرزانه است:
تمییز باید و تدبیر و عقل و آنگه ملک که ملک و دولت نادان سلاح جنگ خداست گلستان سعدی (همان: 89).
وجود تو شهری است پر نیک و بد تو سلطان و دستور دانا خرد هوی و هوس را نماند ستیز چو بینند سر پنجه عقل تیز.
همچنین شیخ شیرین سخن در بزرگداشت علم می گوید:
داروی تربیت از پیر طریقت بستان کادمی را بتر از علت نادانی نیست
(سعدی، 1320 : 250)
و همین طور در گرانمایگی عمل همی گوید:
سعدیا گر چه سخندان و مصالح گویی به عمل کار برآید به سخندانی نیست بار درخت علم ندانم بجز عمل با علم اگر عمل نکنی شاخ بی بری مردان به سعی و رنج به جایی رسیده اند تو بی عمل کجا رسی از نفس پروری نابرده رنج گنج میسر نمی شود مزد آن گرفت جان برادر که کار کرد هر کو عمل نکرد و عنایت امید داشت دانه نکشت ابله و دخل انتظار داشت.
و در جای دیگر می گوید:
شب گور خواهی منور چو روز از اینجا چراغ عمل برفروز گروهی فراوان طمع ظن برند که گندم نیفشانده خرمن برند بر آن خورد سعدی که بیخی نشاند کسی برد خرمن که تخمی نشاند.
تقوا و پرهیزکاری
«تقوا» در لغت به معنای پرهیزکاری ، ترس کاری ، اطاعت از خداوند ، تملّک نفس ، خویشتن داری ، خداترسی و امقال آن ذکر شده است (فرهنگ معین ، ذیل واژه).
در «شرح تعرّف» آمده است : «اصل تقوا بر دو معنی است : یکی ترسیدن و دیگری پرهیز کردن. تقوای بنده از خداوند بر دو معنی است : یا خوف از عقاب است یا از فراق»
بعضی ازبزرگان گویند : «تقوی از گناه دوری کردن و از نفس جداگشتن است» (سجادی ، 1362 : 115).
امام علی ، علیه السلام ، می فرمایند : در جهان زهد را پیشه کن تا باران رحمت بر تو سرازیر شود (نهج البلاغه ، خطبه 81).
امام علی علیه السلام ، نیز می فرمایند : تقوا در راس همه ی ارزش های اخلاقی است.
(نهج البلاغه : حکمت 410).
فــرعون نفس را بــه ریاضت بکشته اند وانگــــاه دل بر آتش موسی نهــاده اند
از طــوطیان ره چـــــو قدم برگرفته اند طوبی لهــــم که بر سر طوبی نهــاده اند
زاد و ره و ذخیـــره ی این وادی مهیب در طش
ت سر بریده چو یحیی نهــاده اند
(عطار نیشابوری ، 1319 : 173)
بنابراین زهد حقیقی ، انسان را از درون و بیرون اصلاح می کند ؛ به گونه ای که در عین وارستگی ، تلاشگر و دلسوز میشود. چون آرزوهای پست از دل آدمی بیرون رود عرصه برای خلوص و ایثار گشود
می شود.
تواضع
«تواضع» در لغت به معنای فروتنی کردن ، از جای خود برخاستن برای احترام به دیگری و کم زنی است (معین : ذیل واژه).
صفت تواضع آنچنان تأثیری در رفتار انسان می گذارد که نه تنها سلامت روح را در پی دارد ،بلکه انسان را به سلام در مقابل دیگران نیز وا می دارد.
تواضع در اصل ، از واژه وضع به معنی «فرونهادان» است. مفهوم آن از نظر اخلاقی این است که انسان باید خود را دربرابر خدا و خلق خدا ، پایین تر از موقعیت خود قرار دهد و فروتنی کند. تکبّر و خودبینی مانع از آن می شو د که انسان خویشتن را آن چنان که هست ، ارزیابی کند. به بیان دیگر بیماری خودبزرگ بینی مانع از شناخت خود است و خودبین از شناخت خدا نیز محروم می شود.
بندگان شایسه ی خدا ،صفات پسندیده ی زیادی دارند ؛ ولی وقتی خداوند به بیان آن می پردازد ، اولین صفتی را که مطرح می کند ، تواضع است.
بندگان خداوند رحمان کسانی هستند که روی زمین به نرمی گام بر می دارند. چون نادانان ایشان را طرف خطاب قرار دهند به ملایمت پاسخ می دهند. (فرقان/63). «و عِبادُ الرَّحمنِ الَّذینَ یَمشُونَ عَلَی اَلارضِ هَوناً وَ اِذا خاطَبَهُم اجاهِلُونَ قالوا سَلاماً». همان گونه که زمین همواره ، آبیاری می شود و بهره ی کافی را از آب می برد ، انسان فروتن نیز در معرض استفاده از ارزش ها و کمالات و بهره مند شدن از رحمت الهی است.در کلام امیر مؤمنان علی ، علیه السلام ، تواضع بزرگترین عبادت شمرده شده (مجلسی، 1355 : 75/119).
سعدی در «کلیات» خود در باب تواضع چنین می گوید :
چــو خــواهی کـه در قــدر والا رسی ز شیب تـــواضع بـــه بـــالا رسی
دریـــن حضرت آنــــان گرفتند صدر کــه خـــود را فروتر نهـــادند قدر
چــو سیل اندر آمد بــــه هول و نهیب فتـــاد از بلندی بــــه سر در نشیب
چـــو شبنم بیفتـــاد مسکین و خـــرد بــه مهر آسمانش بــــه عیــوق برد
(سعدی ، 1320 : 143)
به نظر سعدی ، انسان متواضع ضعف خود را می پذیرد و در طریق استکمال خویش گام بر می دارد ؛ در صورتی که شخص خودبین و متکبّر ، عیب خود را نمی بیند و با انکار وجود ضعف در خویشتن ، نه تنها مسیر خودسازی و تزکیه را طی نمی کند ، بلکه هر روز بر عمق این ضعف نیز می افزاید.
پیامبر ، صلی الله علیه و آله و سلّم ، فرمودند : «خداوند این سرمایه ی بزرگ را در اختیار هر کس قرار نداده است ، تنها به انسان هایی عطا می کند که آنان را دوست بدارد»
(پاینده ، 1385 : 615).
قال امیرالمؤمنین : «التَّواضُعُ یرفَعُ وَالتَّکَبَّرُ یضعُ». تواضع آدم را بالا می برد و تکبّر انسان را کوچک می کند (نهج البلاغه ، خطبه 91).
بگفتـــا کن تــواضع بــا خلایق بــه جــاه و منزلت گــردی تـو لایق
تکبّــر گــــر کنی کوچک نمایی بـــه نزد خلــق پســت و بینـــوایی
(سعدی ، 1320 : 149)
از ابیات مذکور می توان چنین استنباط کرد که بهترین و استوارترین اساس برای تربیت کرامت انسان ها و نزهات آن ها از حقارت نفس است. انسان به سبب تواضع و فروتنی از دنیای دون ، که ریشه ی تمام پستی ها و گناهان است ، آزاد می شود و خود را برتر از آن می یابد که تن به حقارت های دنیایی دهد. دنیا در چشم انسان حقیر ، بزرگ می نماید و چنین انسانی ، تسلیم دنیا می شود ؛ دنیا در دید انسان متواضع ، خرد می نماید.
انسان اگر بخواهد شیرینی عبادت را بچشد و عبادت بر روح جان او بنشیند نیازمند تواضع است.
پیامبر اکرم ، صلی الله علیه و آله و سلّم ، فرمودند : «همانا راه اوج گرفتن و عزیر شدن در پیشگاه خلق و خالق فروتنی است» (پاینده ، 1385 : 396).
حضرت علی ، علیه السلام ، می فرمایند : «انسان هایی متواضع هستند که می توانند قلوب دیگران را مسخّر و دوستی و محبّت خود را در دل آنان ذخیره کنند»(نهج البلاغه:415 ).
به ظــاهر مــن امروز ازیــن بهترم دگــر تـا چـه رانـد قضا بــر سرم
گــرم پــای ایمــان نلغزد ز جـای بــه سر بــر نهم تـــاج عفو خدای
وگــر کســوت معرفت در بـــرم نمند بــه بسیــار ازیــــن کمتـرم

برای

Add a Comment

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *