سیاست‌های مناسب توسعه‌ی کارآفرینی مبتنی بر فناوری اطلاعات

در حال حاضر بسیاری از کشورهای در حال توسعه برای توسعه ی همه جانبه ی خود در ابعاد سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی با چالش هایی مواجه اند که اهم آن ها عبارت اند از:

    • توسعه ی کارآفرینی به منظور کاهش بی کاری
    • ایجاد اشتغال مولد به منظور کاهش فقر و بسط عدالت اجتماعی
    • بهبود استانداردهای بهداشتی و درمانی
    • افزایش میزان دسترسی افراد به سطوح بالاتری از سواد و تحصیلات
    • افزایش مشارکت اجتماعی و ایجاد فرصت های برابر برای افراد
    • حفاظت از محیط زیست
    • و نظایر آن

انتظار می رود این چالش ها و مشکلات مشابه آن ها دهه ی آتی دغدغه ی اصلی سیاست گذاران توسعه در کشورهای مختلف باشد و هر تمهیدی که بتواند حل و فصل مسایل مبتلا به مذکور را تسریع و تسهیل کند، بی تردید مورد استقبال و استفاده خواهد بود.

فناوری اطلاعات و ارتباطات را می توان از جمله تمهیدات و ابزارهای بی بدیل و غیرقابل چشم پوشی در حل و فصل برخی از مسایل و چالش های توسعه از جمله اشتغال دانست.

نمونه های موفقی از کارآفرینی های مبتنی بر فناوری اطلاعات و ارتباطات در جوامعی دنیا خصوصا آمریکای شمالی، اروپای غربی و آسیای جنوب شرقی نشان می دهد که این فناوری می توانند در حل و فصل چالش های توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی به کار گرفته شوند. لذا در این پژوهش به تدوین سیاست های مناسب برای توسعه ی کارآفرینی های مبتنی بر فناوری اطلاعات و ارتباطات پرداخته شده است.

1-2-    بیان مسأله

فرصت های شغلی متنوع و جدید، نتیجه ی توسعه ی فناوری است. با توسعه ی صنعت در اثر توسعه ی فناوری، بسیاری مشاغل جدید مرتبط با آن صنعت به وجود می آید. فناوری از تعدد مشاغل دشوارتر می کاهد و بر تکثر مشاغل آسان تر می افزاید. (Laudon K.C, Teaver C.G, Laudon J.P; 2000) روند تحولات جهانی مانند تغییرات چشمگیر در وضعیت جمعیتی، استقبال از مهاجرت، ظهور فناوری های نو، تولد سازمان های جدید اجتماعی و طرح دیدگاه‎ های نوین در مدیریت و سازمان، افق های تازه یی را فرا روی برنامه ریزان و مدیران امور اشتغال قرار می دهد. یکی از فناوری هایی که طی چند دهه ی گذشته، اساس و بستر تحول در زندگی بشر بوده است، فناوری اطلاعات است. فناوری اطلاعات نه تنها خود موجب تولید موقعیت های جدید شغلی شده، بلکه زمینه ساز تغییرات بنیادی در بسیاری از مشاغل دیگر هم بوده است. (United Nation, 2000)

به عقیده ی آوگرو و وارشام فناوری ارتباطات و اطلاعات نقش بسیار مهمی را در تمامی ابعاد حیات ملی جوامع امروزی ایفا می نماید. استفاده از ابزار فناوری اطلاعات و ارتباطات در کشورهای در حال توسعه در ابعاد مختلف تا حد زیادی موفق بوده اما چالش چگونگی استفاده بهینه از ارتباطات و فناوری اطلاعات همچنان پا بر جاست. (Urquhart C., Liyanage SH., MO Kah M, 2008).

اطلاعات و ارتباطات دو ابزار اساسی مورد نیاز هر فعّالیت کارآفرینی و کسب وکار جدید است. کارآفرینی در انزوا و بدون حمایت نهادها، سازمان ها و انسان ها امکان پذیر نیست. کسب وکار نوین مستلزم کشف یک نیاز اجتماعی است و کشف نیازهای اجتماعی به شناخت اجتماع، نیازهای آن و بافت فرهنگی و اجتماعی و اقتصادی آن وابسته است. در شناسایی نیاز هر فعّالیت کارآفرینانه، ایده پرداز یا تئوریسین باید نسبت به محیط بینش و بصیرت داشته باشد و بداند چه راه حل هایی برای رفع آن نیاز، در نقاط دیگری از دنیا ارایه شده است. مطمئناً شناسایی نیازها و ارایه راحل ها بدون اطلاعات امکان پذیر نخواهد بود؛ بنابراین اطلاعات و دانش مانند ارتباطات از ملزومات هر فعّالیت کارآفرینی و کسب وکار جدید است. (Arduini Davide…, 2010)

کنی معتقد است فرایند دقیق این که چگونه ارتباطات و فناوری اطلاعات می­توانند در کشورهای در حال توسعه به کار روند نیاز به بررسی و بحث بیش تر دارد؛ گر چه ارتباط میان رشد اقتصادی و ارتباطات و فناوری اطلاعات کاملاً ثابت شده است اما هنگام معرفی فناوری­های جدید توجه به تمامی جوانب سیاست های مرتبط با فناوری مورد نظر بسیار ضروری است. ادم و میرز بر این باورند که سیاست های لازم باید ظرفیت های مورد نیاز شامل ظرفیت های فردی، جمعی و ارتباطی­ فراهم کند. (Urquhart C., Liyanage SH., MO Kah M, 2008).

طی دهه ی گذشته فناوری اطلاعات نقش عمده یی را در سیاست ( Nye, 1999; Noris 1999)، نهادهای دولت (Fountain, 2001)، مدیریت عملکرد (Brown, 1999)، کاهش کاغذبازی (Moon and Brestschneider, 2002) و مهندسی مجدد (Anderson, 1999) ایفا کرده است. ظرفیت سازی ارتباطات و فناوری اطلاعات در توسعه ی کارآفرینی در کشورهای در حال توسعه به دو دلیل نقش اصلی را دارد. اول این که، کمبود مهارت­های ارتباطات و فناوری اطلاعات و تخصص در کشور مورد اعمال می­تواند جلوی توسعه ی کارآفرینی را حتی در بخش های دیگر بگیرد. دوم این که ظرفیت­سازی فناوری اطلاعات -ظرفیت انسان برای استفاده از ارتباطات و فناوری اطلاعات- را می توان به صورت کسب سرمایه ی اجتماعی و انسانی از طریق دست یابی به مهارت­ها یا دانش­های جدید در نظر گرفت.

در خصوص تأثیر سیاست های مناسب فناوری اطلاعات بر اشتغال دو نگرش وجود دارد: سیاست اول به ایجاد مشاغل جدید در عرصه فناوری اطلاعات توجه دارد و ایجاد مشاغل در این حوزه را نوید بخش رشد اشتغال می داند. بر اساس این سیاست فناوری اطلاعات زمینه ساز ایجاد فرصت های شغلی جدیدی خواهد بود که بر نرخ اشتغال می افزاید. سیاست دوم معتقد است که حذف تدریجی جایگاه انسان در مشاغل موجود باعث بروز معضلات اجتماعی خواهد شد از این رو بررسی های بیش تر نشان می دهد سال به سال نیاز به نیروی کار مبتنی بر فناوری اطلاعات در کشورهای پیشرفته افزایش می یابد و رشد آن تقریباً هر 5 سال دو برابر می شود و فناوری اطلاعات بستر اشتغال واقعی و پایدار است. تغییراتی که در عرصه ی سیاست کسب وکار و اشتغال رخ می دهد را می توان در موارد ذیل دسته بندی نمود:

الف- حذف برخی از مشاغل فعلی (شبیه مشاغل مرتبط با کتابداری سنتی و…)

ب- تغییر در برخی دیگر از مشاغل (به عنوان مثال فعالیت‎های مهندسی، تجارت، پزشکی، آموزشی و… متأثر از فناوری اطلاعات با روش هایی جدید اجرا می شوند).

ج- ایجاد مشاغل جدید (به عنوان مثال مشاغلی نظیر برنامه نویس وب، برنامه نویس بانک اطلاعاتی، برنامه نویس سایت، کارشناس امنیت اطلاعات، مدیر شبکه و…).

د- ایجاد پدیده ی دورکاری به معنی «استفاده از رایانه ها و ارتباطات راه دور برای انجام وظایف شغلی در موقعیت های جغرافیایی متفاوت».

هـ- تخصصی تر شدن سطح وظایف واگذار شده به انسان ها (کارهای فیزیکی به ماشین ها واگذار می شود؛ لذا ایجاد و ارتقای مهارت های کارکنان از اهمیت خاصی برخوردار است).

و _ مدل های جدید کسب وکار مبتنی بر روش های اطلاعاتی عرضه شده و فرصت های جدید کارآفرینی پدید می آید. (فتحیان و خنجری، 1386)

اهداف یا مزایایی که می توان از سیاست مناسب توسعه ی ارتباطات و فناوری اطلاعات انتظار داشت، عبارت اند از:

    • الف- کاهش تشریفات دست و پاگیر اداری: با استفاده از خدماتی نظیر دولت الکترونیکی.
    • ب- ارایه خدمات­ الکترونیکی: نظیر دولت الکترونیکی؛ تجارت الکترونیکی، یادگیری الکترونیکی، بانکداری الکترونیکی و نظایر آن که باعث می شود خدماتی که به مشتریان عرضه می­شود الکترونیکی شده و دیگر مشتری ناچار نیست بسیاری از امور خود را در زمانی طولانی و با خستگی و سردرگمی انجام دهد. او می تواند توسط امکاناتی که فراهم شده است خدمات مورد نیاز خود را به صورت الکترونیکی در کوتاه ترین زمان ممکن و با کیفیت مناسب به صورت شبانه روزی دریافت نماید.
    • پ- اطلاع­رسانی الکترونیکی: یکی از مهم ترین انتظارات شهروندان یک جامعه، دریافت به موقع اطلاعات مورد نیاز آنان است.
    • ت- تأمین رضایت شهروندان: ارایه خدمات به موقع و کیفی به شهروندان و سهیم کردن آنان در تصمیم گیری های عمومی موجب افزایش رضایت آنان خواهد بود.
    • ث- افزایش اقتدار ملی: دست یابی­ سریع به اطلاعات و بهره مندی مناسب از آن، اطلاع رسانی صحیح و شفاف و تقویت نقش ملت در تصمیم گیری موجبات افزایش اقتدار ملی خواهد شد.
    • ج- افزایش بهره وری: ارایه خدمات­ موثر و کارآمد، کارایی بیش تر سازمان های اداری و کاهش هزینه ها و تلفات زمانی موجب افزایش بهره وری ملی خواهد شد. برخی از مصادیقی که موجب افزایش بهره وری می شوند عبارت اند از:
        • دولت ها می توانند با عرضه اطلاعات مورد نیاز به صورت الکترونیکی، در مناقصه ها و مزایده ها، هزینه های خود را کاهش دهند.
        • اتوماسیون فعالیت ها، موجب کاهش نیروی انسانی و کوچک­سازی دولت می ­شود.
        • هزینه‎هایی نظیر اطلاع رسانی و بایگانی کاهش خواهد یافت.
    • چ- کاهش هزینه ها: فناوری اطلاعات و ارتباطات نقش بسیار مهمی در کاهش هزینه ها دارد. سازمان ها و شرکت ها با به کارگیری و پیاده سازی فناوری اطلاعات توانایی انجام بهتر و ساده تر وظایف خود را افزایش می دهند و از این طریق قادرند روش کار خویش را دگرگون سازند و هزینه ها را کاهش دهند. کاهش هزینه هایی نظیر هزینه های خرید، هزینه ی مبادلات، هزینه های پرسنلی، هزینه های موازی کاری، هزینه های بایگانی مستندات و…
    • ح – توسعه ی مشارکت مردمی: تدارک شرایط مشارکت مستقیم همه شهروندان در فرآیندهای تصمیم­گیری و سیاست گذاری از جمله اهداف فناوری اطلاعات است.
    • خ- شفافیت امور و کاهش رشوه­خواری: دسترسی سریع به اطلاعات شفاف و امکان نظارت و ارزیابی دقیق از فساد اداری و رشوه خواری خواهد کاست و این موضوع می تواند به عنوان یکی دیگر از مزایای استفاده از ارتباطات و فناوری اطلاعات محسوب شود.
    • د- تصمیم گیری سریع مبتنی بر اطلاعات: در فرآیند حل مسأله، اتخاذ تصمیم صحیح مبتنی بر نود درصد اطلاعات و ده درصد مهارت های فردی است که استفاده از ارتباطات و فناوری اطلاعات، جمع آوری و پردازش اطلاعات در زمان کوتاه را میسر می سازد.
    • ذ- اثرات مثبت زیست محیطی: با تبدیل نسخه ی کاغذی پرونده ها، مدارک، کتاب ها و غیره به نسخه ی الکترونیکی، کاغذ مصرفی کاهش یافته در نتیجه جنگل ها و منابع طبیعی کم تر آسیب می بینند. از طرفی با کاهش حمل و نقل بین شهری برای دست یابی به اطلاعات و خدمات دولتی سوخت کم تری مصرف شده و خطرات زیست محیطی کاهش می یابد.
    • ز- کارآفرینی: برای استفاده از ارتباطات و فناوری اطلاعات نیاز به توسعه زیرساخت هایی است که ایجاد، بهره برداری و نگهداری از آن ها نیازمند نیروی کار فناوری اطلاعات است و خود به صورت مستقیم عامل افزایش کارآفرینی است.

از سویی دیگر فناوری اطلاعات و ارتباطات فرصت تازه یی را برای کارآفرینان در تجارت جهانی فراهم می آورد، چرا که امروزه توسط این فناوری کارآفرینان در حوزه های مختلف به صورت الکترونیکی به یک دیگر متصل شده و امکان همکاری مشترک در زمینه ی کسب وکار در دنیا را فراهم می آورد و هم چنین فرصت های جدیدی نظیر ایجاد مشاغل جدید؛ تجارت الکترونیکی، واگذاری کارها به صورت برون سپاری و همکاری های فرامرزی را افزایش می دهد.

سیاست مناسب کارآفرینی در بخش فناوری ارتباطات و اطلاعات در رشد اقتصادی مشارکت داشته است و در کشورهایی نظیر چین، مالزی و مکزیک به اشتغال زایی منجر شده است. کشور هند از کارآفرینی در عرصه ی نرم افزار و برنامه نویسی سود برده و به رشد چشمگیری در این بخش نایل آمده است. سیاست مناسب کارآفرینی مبتنی بر فناوری اطلاعات در کشور هند منجر به توسعه ی صادرات برنامه های نرم افزاری در آن کشور شده است. سیاست مناسب کارآفرینی مبتنی بر فناوری ارتباطات و اطلاعات در هند مولد 7/7میلیون دلار در سال 1999بوده و 180000 شغل را در این کشور در سال 1998 به وجود آورده است. این کشور موفقیت معقولی در صادرات تولیدات و خدمات فناوری اطلاعات و ارتباطات را در جهان دارد. به طوری که صادرات هند در این صنعت از 150 میلیون دلار در سال 1990 به 7/5 میلیارد دلار در سال 1999 رسیده است، که حدود 17 برابر افزایش را نشان می دهد. (UNDP 2001)

متأسفانه علی رغم اهمیت و نقش مهم کارآفرینی در ایجاد اشتغال و هم چنین توسعه ی کشور، در برنامه های توسعه ی کشور استفاده ار فناوری اطلاعات برای توسعه ی کارآفرینی مغفول مانده است و در هیچ کدام از برنامه های ملی توسعه و نیز برنامه های بخش توسعه ی فناوری اطلاعات کشور مانند برنامه توسعه ی کاربری فناوری اطلاعات (تکفا)، نظام جامع فناوری اطلاعات کشور، سند بخشی ارتباطات و فناوری اطلاعات برنامه چهارم توسعه و… به توسعه ی کارآفرینی های مبتنی بر ارتباطات و فناوری اطلاعات توجه لازم نشده است.

از طرفی یکی از مؤلفه های تاثیرگذار برای دست یابی به اهداف سند چشم انداز جمهوری اسلامی ایران در افق 1404 بررسی سیاست های مناسب توسعه ی کارآفرینی مبتنی بر فناوری اطلاعات کشورهای منطقه است. چشم انداز 20 ساله جمهوری اسلامی جایگاهی از ایران 1404 را به تصویر کشیده است که در آن ایران در رأس کشورهای توسعه یافته در منطقه از نظر اقتصادی، علمی و فناوری است. بار اصلی نیل به ایران 1404 در عرصه های اقتصادی، علمی و فناوری بر دوش منابع انسانی دانش پایه و داشتن حداقل بی کاری در بین کشورهای منطقه است. برای رسیدن به اهداف سند مذکور باید در بخش های مختلف کشور تغییرات ایجاد شود. سیاست های مناسب توسعه ی کارآفرینی در کشور نه تنها خود در راستای رسیدن به این چشم انداز ضروری است بلکه یکی از مؤلفه هایی است که باعث تسریع در دست یابی به چشم انداز فوق می شود؛ لذا با پیشرفت علوم کارآفرینی و فناوری اطلاعات و ظهور مفاهیمی تحت عنوان کارآفرینی مبتنی فناوری اطلاعات دولت ها به دنبال سیاست های مناسب توسعه ی کارآفرینی در بخش ارتباطات و فناوری اطلاعات و باید بتواند به گونه یی عمل نماید که اشتغال مورد نیاز جهت تحقق اهداف چشم انداز را برآورد نمایند.

البته رسیدن به این هدف، نیازمند تدوین سیاست ها، خط مشی ها و قوانین و ارایه ی راهکارهای اجرایی برای شناسایی و پرورش استعدادهای افراد است تا از این طریق بتوان به توسعه دست یافت. (یداللهی و همکاران 1388) بنابراین ارایه ی سیاست های مناسب توسعه ی کارآفرینی های مبتنی بر فناوری اطلاعات در افق ایران 1404 به عنوان یک ابزار کارآمد در ایجاد کسب وکارهای جدید، با دو هدف ایجاد اشتغال مولد و پایدار در کشور و هم چنین نیل به اهداف سند ضروری است. در یک سیاست گذاری مناسب توسعه ی کارآفرینی به دو روش صورت می­گیرد. اول، با تأمین مهارت­ها و آموزش لازم برای کارجویان دوم با استفاده از خود ارتباطات و فناوری اطلاعات، تکیه بر سرمایه ی انسانی و اجتماعی (Urquhart C., Liyanage SH., MO Kah M, 2008). از این رو تدوین سیاست های مشوق شکل گیری کارآفرینی در بستر فناوری اطلاعات بسیار ضروری است لذا بر این مبنا ضرورت دارد که سیاست مناسب توسعه ی کارآفرینی مبتنی بر ارتباطات و فناوری اطلاعات در ایجاد کسب وکار های جدید معین و مؤلفه های تأثیرگذار بر آن شناسایی شود تا متولیان و سیاست گذاران بتوانند اقدامات بعدی اساسی برای این مهم را انجام دهند.

بنابراین مطابق بر آنچه گفته شد این سؤال مطرح می شود سیاست های مناسب توسعه ی کارآفرینی های مبتنی بر فناوری اطلاعات در کشور چیست؟

1-3-    اهمیت و ضرورت تحقیق

فناوری اطلاعات و ارتباطات به مثابه ی فناوری های نوین با قابلیت کاربرد و استفاده در همه ی عرصه های حیات بشری، در طی سال های اخیر مورد توجه سیاست گذاران توسعه قرار داشته است و وجود الگوهای موفقی از استفاده از این فناوری ها در حوزه ی توسعه ی اجتماعی- اقتصادی- سیاسی مؤید این ادعاست. استفاده از این فناوری ها در عرصه های مختلف حیات بشری موکول به تشخیص فرصت های کاربرد فناوری های مذکور توسط کارآفرینان است.

همان طور که می دانیم کارآفرینی و کارآفرینان نقش کلیدی در روند توسعه و پیشرفت اقتصادی جوامع ایفا می کنند، دیدگاه های تئوریک اقتصاددانانی مانند شومپیتر، اشمیتز و غیره و نیز مدل هایی مانند مدل ونیکر و ثرویک، مدل سازمان همکاری های اقتصادی و توسعه – یورو استات و مدل دیدبان جهانی کارآفرینی همگی بر این نکته توافق دارند که کارآفرینی بر توسعه ی اقتصادی تأثیر مثبت دارد (یداللهی و همکاران 1388).

وجود نمونه های موفقی از اجرای استراتژی های جامع توسعه ی مبتنی بر ارتباطات و فناوری اطلاعات در جوامعی نظیر آمریکای شمالی، اروپای غربی و آسیای جنوب شرقی نشان می دهد که فناوری های نوین اطلاعات و ارتباطات می توانند و باید در حل و فصل چالش های توسعه ی اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی به کار گرفته شوند. (Sharifi M. Manian, A. 2010)

دانشکده ی کارآفرینی به عنوان اولین دانشکده ی تخصصی کارآفرینی در ایران باید در زمینه ی تهیه ی دانش و تدوین منابع علمی در عرصه های مختلف کارآفرینی و توسعه ی آن ها به ویژه در زمینه ی تدوین سیاست های راهبردی ملی نقش جدی داشته باشد. این پژوهش محققان و علاقه مندان را در ایفای نقش مذکور، از طریق فراهم آوردن مبنای علمی و دانش مورد نیاز در زمینه ی استفاده از یکی از مهم ترین فناوری های روز دنیا یعنی فناوری اطلاعات و ارتباطات در توسعه ی کارآفرینی یاری می نماید و می تواند راهگشای پژوهشگران بعدی این عرصه در کشور باشد و تأثیر به سزایی در توسعه ی کارآفرینی در کشور فراهم سازد.

1-4-    اهداف تحقیق

1-4-1- هدف اصلی